Նոյեմբեր ամսին մենք ուսումնասիրեցինք հին Հայաստանի պատմության կարևոր շրջանները։ Կարդացինք Արտաշեսյան արքայատոհմի հիմնադիր Արտաշես Առաջինի մասին, նրա պատմական դերն ու նշանակությունը։ Սովորեցինք, թե ինչպես Հայաստանը վերականգնեց անկախությունը Սելևկյան կայսրության տիրապետությունից և ինչպես Արտաշեսը միավորեց հայոց տարածքները։ Սովորեցինք նաև Արտաշատի մայրաքաղաքի հիմնադրման և նրա պատմական կարևորության մասին։

Ուսումնասիրեցինք Արտաշեսի երկրի սահմանների ընդլայնման քաղաքականությունը, ինչպես նաև նրա հողային և վարչական բարեփոխումները, որոնք ամրապնդեցին Հայաստանի պետությունը։ Ճակատագրական դարձավ նաև մ.թ.ա. 190-ի Մագնեսիայի ճակատամարտը, որը մեծ ազդեցություն ունեցավ Հայաստանի և շրջակա տարածաշրջանի պատմության վրա։

Ընդգծեցինք նաև Արտաշեսի և նրա դաշնակիցների՝ Զարեհի և մյուս հայ թագավորությունների անկախության վերականգնման մասին։ Նոյեմբերին մենք ծանոթացանք նաև հին պատմիչների՝ Մովսես Խորենացու և Ստրաբոնի գրառումներին, որոնք լուսաբանում են այդ պատմական դարաշրջանը։

Այս ամենը օգնեց մեզ լավ հասկանալ Հայաստանի վաղ պատմությունն ու նրա դերն Արևելքի քաղաքակրթական գործընթացներում

1.Կարդա՛ և լրացրո՛ւ բաց թողնված տառերը:

Նոյեմբերի վերջն էր, գրեթե ձմեռ: Տեղացող անձրևներից ու քամուց ծառերը համարյա մերկացել էին: Ողջ այգին լցվել էր ոսկեզօծ տերևներով: Վարդի թուփն էր միայն կանա՜չ-կանա՜չ: Նրա վրա դեռ հեռվից կարմրին էին տալիս երկու մեծ, կիսաբաց կոկոն: 

Վարդենին կողքի մասրենուն նայում էր վերևից: Մասրենին ցցել էր սուր-սուր փշերը, որպեսզի քամուց պաշտպանի իր մի քանի դեղնած տերևները: 

— Տեսնու՞մ ես՝ ես միշտ դալար եմ, միշտ կանաչ, ձմռանն անգամ ուրախացնում եմ մարդկանց իմ տեսքով ու վարդերով, իսկ դու չոր ճյուղերդ ես արդեն թափահարում քամուց,- ասաց վարդենին մասրենուն: 

Մասրենին տխուր քմծիծաղով նայեց վարդենուն վարից վեր. 

— Դու մոռացել ես, որ ցրտադիմացկուն դարձար ինձ վրա պատվաստվելու շնորհիվ:

2.Կազմի՛ր հնարավորինս շատ բառեր հետևյալ արմատներով.

Խոսք, խոսաքցություն, խոսել, հեռախոս

տուն, տնական, անտուն, տնային,

աշխատ, աշխատել, աշխատանք, աշխատող, աշխատասեր, աշխատակազմ

գույն, անգույն, գույնզգույն, գունավորն,գունատ

որս , որսալ, որսորդ, որսորդական, որսորդություն

լույս, անլույս, լուսավոր, լուսամփոփ, լուսավորիչ

3.Հետևյալ բառերը ենթարկի՛ր բառակազմական վերլուծության.

Ընկեր-ություն

սարք-ավոր-ում

խաղ-ալի-ք

հնար-ամտ-ություն

ծաղկ-աման

արագ-ա-շարժ

խել-ա-միտ

փիղ-ոսկոր – փղոսկր

արդար-ա-դատ

4.Կազմի՛ր բառեր հետևյալ նախածանցներով.

ան-տուն

ապ-աշնորհ

դժ-բախտ

տ-տհաճ

նախ(ա)- գիծ

արտ(ա)-արտասահման

5.Կազմի՛ր բառեր հետևյալ վերջածանցներով.

ուրախ -ություն

տնտես-ական

կարմր-ավոր

ճաշ-արան

խոհ-անոց

ամերիկ-ացի

վար-որդ

բա-ցիչ

Առաջադրանք 1

1.Ներկայացրու Հին աշխարհի նշանավոր արքաներից Համմուրապիին,նրա օրենքները, քո մտորումները այդ օրենքների շուրջ/գրավոր/:

Համուրաբին Բաբելոնի վեցերորդ թագավորն էր իշխում էր մ․թ․ա 1792-1750 թվականներին։ Նա շատ հայտնի էր իր օրենքներով։ Իմ կարծիքով Համուրաբիի օրենքները շատ դաժան էին և սխալ, բայց ոչ բոլորը։ Ավելի լավ կլիներ եթե նրանց բանտարկեին ոչ թե սպանեին։

2. Սովորել պատմել:

Համմուրապին (կամ Համմուրաբի) Բաբելոնի վեցերորդ թագավորն էր՝ իշխելով մ.թ.ա. 1792-1750 թվականներին։ Նա առավել հայտնի է իր օրենքների հայտնի հավաքածուով՝ Համմուրապիի օրենսգիրքով, որը համարվում է աշխարհի առաջին համակարգված օրենսգրքերից մեկը։ Այս օրենքները մշակվել են հասարակության կարգուկանոնի ամրապնդման և արդարության սկզբունքների տարածման նպատակով։ Օրենսգիրքը հայտնաբերվել է 1901 թվականին Իրանի Սուսա քաղաքում և գրված է շումերա-աքքադական սեպագրով։ Օրենսգիրքը բաղկացած է շուրջ 282 հոդվածից, որոնք վերաբերում են տարբեր ոլորտներին՝ քաղաքացիական իրավունքից մինչև քրեական արդարադատություն։ Այն գրված է շքեղ սև դիորիտե սյան վրա։

Համմուրաբի թագավորի օրենքներից հատվածներ

«Ես՝ Համմուրաբիս, աստվածների կողմից նշանակված առաջնորդս, թագավորներից ամենաառաջինը, եփրատյան գյուղերի նվաճողը, ճշմատություն և արդարություն դրեցի երկրի շուրթերին։

Այսուհետև․

• Եթե մարդը գողանա տաճարի կամ թագավորի գույքը, նրան պետք է սպանել․ ով կընդունի գողացած գույքը, նույնպես պետք է սպանել։
• Եթե մարդը գողանա ստրուկին կամ ստրկուհուն, նրան պետք է սպանել։
• Եթե մարդը թաքցնի փախած ստրուկին, նրան պետք է սպանել։
• Եթե մեկը կտրի ստրուկի խարանը, նրա մատները պետք է կտրել։
• Եթե մարդը սպանի ուրիշի ստրուկին, նա պետք է ստրուկի դիմաց տա ստրուկ։
• Եթե մարդը սպանի ուրիշի եզը, նա պետք է եզան դիմաց տա եզ։
• Եթե մարդը ունի պարտք, նրա կինը, որդին կամ դուստրը պետք է 3 տարի ստրկության մեջ լինեն, չորրորդ տարում նրանց պետք է ազատ արձակեն։
• Եթե մարդն իր հավասարին ապտակի, նա պետք է վճարի տուգանք։
• Եթե մարդը ապտակի իրենից բարձրին (այսինքն մեծատոհմիկ աստիճանավորի, քրմին), պետք է նրան 60 անգամ հարվածել եզան կաշվից պատրաստած մտրակով»։

Եզրափակման մեջ ասված է․

«Ես՝ Համմուրաբիս, արդարադատ թագավոր եմ, որին Արևի աստվածը շնորհել է օրենքներ։ Իմ խոսքերը հիանալի են, իմ գործերը՝ աննման»։

Համմուրապիի օրենսգիրքը

• Գտնման վայր: Օրենսգիրքը հայտնաբերվել է 1901 թվականին Իրանի Սուսա քաղաքում և գրված է շումերա-աքքադական սեպագրով։
• Կառուցվածք: Օրենսգիրքը բաղկացած է շուրջ 282 հոդվածից, որոնք վերաբերում են տարբեր ոլորտներին՝ քաղաքացիական իրավունքից մինչև քրեական արդարադատություն։ Այն գրված է շքեղ սև դիորիտե սյունի վրա։
• Հիմնական թեմաներ:
  • Ընտանեկան իրավունք՝ ամուսնություն, ժառանգություն, երեխաների և կանանց իրավունքներ։
  • Գույքային հարաբերություններ՝ հողերի և ունեցվածքի վաճառք ու վարձակալություն։
  • Պատիժների համակարգ՝ հայտնի է իր «ակն ընդ ական» սկզբունքով (տալիոնի օրենք-Տալիոն (լատին․՝ lex talionis), հանցագործության համար հատուցում։ Հատուցման սկզբունքով («ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման») պատիժ, ըստ որի հանցավորին հասցվում է այն վնասը, ինչ նա պատճառել է տուժողին։ Առավել ցայտուն արտահայտվել է Համմուրաբիի օրենքներում,):
  • Առևտրի և պարտքերի համակարգում՝ նավահանգիստների, աշխատողների ու վարձու ուժի կազմակերպում։

Նպատակը

Օրենսգիրքը ներկայացնում էր թագավորի գաղափարը որպես արդարության երաշխավոր։ Համմուրապին իր օրենքների ներածության մեջ նշում է, որ դրանք մշակվել են՝

1. «Թույլերին ուժեղներից պաշտպանելու համար»։
2. «Բաբելոնի երկրի խաղաղությունն ու բարգավաճումը ապահովելու նպատակով»։

Տարածքային նշանակություն

Համմուրապիի օրենսգիրքը մեծ ազդեցություն է ունեցել Միջագետքի հարակից տարածքների վրա։ Այն հիմք է ծառայել հետագա օրենսդրական համակարգերի, այդ թվում՝ եբրայական և հռոմեական օրենքների զարգացման համար։

Այսօր օրենսգիրքը պահվում է Փարիզի Լուվրի թանգարանում և համարվում է համաշխարհային պատմության կարևոր ժառանգություն։